مشروطه، نهضت ملی شدن نفت، ۱۵ خرداد

کد خبر 14498 1399-03-15 09:31
زمان تقریبی مطالعه 4دقیقه
پیش از ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ دو نهضت مهم و تاریخی در ایران رخ نمود: مشروطه و ملی شدن صنعت نفت. قیام ۱۵ خرداد اما، در عین مشابهت‌هایی که با دو نهضت پیش گفته دارد، از چند تفاوت آشکار نیز برخوردار است.

پیش از ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ دو نهضت مهم و تاریخی در ایران رخ نمود: مشروطه و ملی شدن صنعت نفت.
هر دو جنبش در گام های نخست خود با پیروزی همراه بودند، اما دو کودتای ۱۲۹۹ و ۱۳۳۲ طعم شیرین آنها را با بازگشت دیکتاتوری تلخ کرد و هر دو زیر سایه پهلوی اول و دوم محو شدند.
این دو نهضت به دلایلی چند مبنایی برای پیدایش حرکت های سیاسی پس از خود نشدند. از آن جمله است؛
1_ در سطح رهبری: جدا شدن رهبران از نهضت و ناتوانی یا عدم امکان بازگشت آنان به رهبری، جایگزین نشدن رهبران جدید، و از همه مهم تر تفرق و اختلاف بین آنان؛
2_ در سطح توده ها: مشارکت کم دوام، پایداری موقت و برخورداری محدود از دانش سیاسی _ اجتماعی؛
3_ در سطح سیاسی: تغییرات محدود (رفرم) و نه دگرگونی کامل (انقلاب) از مشخصات دو نهضت مشروطه و ملی شدن صنعت نفت به شمار می روند. طُرفه اینکه محمدرضا پهلوی مانعی برای مصادره این دو جنبش به نفع سیاست های خود نمی دید.
او در 14 مرداد 1329 از مشروطه ای که به گواه تاریخ به دست پدرش شکست خورده بود چنین یاد کرد: «جای بسی خوشوقتی است که کشور... در اثر فداکاری و از خودگذشتگی رجال خدمتگزار خود تنها راه نیل به سعادت و تعالی که همان مشروطیت و حکومت ملت است، مانند سایر ملل مترقی جهان اختیار و از ثمرات آن برخوردار باشد.»
او در 28 اسفند 1339 با جدا کردن حساب سران نهضت از ملی شدن صنعت نفت و تحقیر آنان، از این اقدام به عنوان یک «فکر مقدس» یاد کرد و آن را «کوتاه کردن دست خارجی» خواند و در واقع آن را ستود. شاه بارها از هر دو پدیده که یکی با محتوایی سیاسی و دیگری با ماهیت اقتصادی درصدد تحدید سلطه داخلی و خارجی بودند، با نیکی یاد می کرد!
قیام 15 خرداد اما، در عین مشابهت هایی که با دو نهضت پیش گفته دارد، از چند تفاوت آشکار نیز برخوردار است. خون های به زمین ریخته و جان های پر کشیده این قیام قابل مقایسه با دو جنبش اجتماعی پیشین نیست. رهبری قیام در وجود یک مرجع تقلید متمرکز شد و با اینکه تبعید گردید، اما پیوندهای او با توده ها نه تنها گسیخته نشد، بلکه در گذر زمان تقویت گردید. اتهاماتی که شاه نثار قیام 15 خرداد می کرد _ ارتجاع سیاه، دخالت دست بیگانه، همگامی فئودال ها و روحانیان و ... _ نشان از نفرت او از این حادثه داشت. این قیام آبستن دگرگونی به مفهوم ردّ نظام موجود و جایگزینی حکومت جدید بود.
رهبر قیام برای تبیین رابطه عِلّی و زدن پلی تاریخی میان مبدأ و مقصد نهضتی که بزرگترین دگرگونی تاریخ معاصر ایران را در برداشت، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، 15 خرداد را روز عزای ملی اعلام کرد؛ آن هم با قید «همیشه»: «من روز 15 خرداد را برای همیشه عزای عمومی اعلام می کنم و برای بزرگداشت شهدای خویش در این روز بزرگ در مدرسه فیضیه به سوگ می نشینم.» اگر یک بُعد این موضوع به بزرگداشت شهدای آن روز مربوط شود، بُعد دیگر، اشاره به روزهایی دارد که در آیین تشیع ماندگاری تاریخی پیدا کرده اند؛ روزهایی که در آنها غم و سیاست به هم گره خورده اند و از پس یک هزاره همچنان زنده و حاضرند.
15 خرداد یک روز اندوهگین سیاسی بود که هر چند در گام نخست خود شکست خورد، اما چنان ظرفیتی داشت که توانست مبنای تحولی به نام «انقلاب اسلامی» باشد. امام خمینی برای تأکید بر نقطه آغاز انقلاب، بارها از 15 خرداد نام برد و در بیان ماهیت این نهضت، ماه محرم و رخداد نیمه خرداد را در کنار هم یاد کرد: «ملت ما نه محرم را که شاهد قتل عام های وحشیانه جباران است، فراموش می کند و نه 15 خرداد را که سرآغاز نهضت اسلامی روحانیت است.» ماهیت دیگرگون قیام 15 خرداد نسبت به دو نهضت مشروطه و ملی شدن صنعت نفت، تنها عاملی است که توانست آن را منشأ پیدایش حرکت بعدی (انقلاب اسلامی) قرار دهد.

کلمات کلیدی » حسن روحانی | ایران | نفت | جهان | خرداد | اقتصاد | انقلاب |
این مطلب را برای دوستانتان هم ارسال کنید :

بیشتر بخوانید

یک میلیارد یورو بودجه کرونا کجا هزینه می‌شود؟ _ مجلس بررسی می‌کند

ارسال نفتکش به ونزوئلا بازتولید قدرت ملی برای ایران به همراه داشت

انتخاب رئیس مجلس یازدهم از پشت «مانیتورهایِ سیاسی»

xتبلیغات نمایندگی پکیج - تعمیر پکیج